Praca, praca i... święto

Praca wciąga. Naiwnie myślałem na początku września, że będę teraz miał jeszcze więcej tematów do rozważania w przestrzeni bloga. I owszem, tematów mam mnóstwo, tylko czasu i energii na ich opisywanie chronicznie mi brakuje. 

Praca w szkole wciąga szczególnie, bo - z jednej strony - chciałoby się na każdej lekcji zrobić wspólnie coś zaskakującego i - z drugiej strony - mieć sposobność dotarcie do Wszystkich, przekazania informacji zwrotnej o postępach. Tyle, że Ci Wszyscy są bardzo różni: głośni i cisi, wymagający uwagi i niedostrzegalnie pracowici, zaangażowani i jakoś nieobecni, ambitni i szukający motywacji. Działania w szkole dotyczą więc, przede wszystkim, tematyki przedmiotowej - fizycznej (przysłowiowych właściwości materii, czy elektryzowania), ale zupełnie naturalnie dotykają relacji międzyludzkich, potrzeb i oczekiwań. Zmaga się więc człowiek z fizycznym opisem świata - bada choćby napięcie powierzchniowe czy elektryczne, ale nie może nie mówić o rzeczach kiepsko mierzalnych, a warunkujących realizację celów edukacyjnych  - szacunku, normach zachowania, potrzebach, emocjach, ciekawości. Wyważenie tego kosztuje mnóstwo energii i naturalnie prowadzi do zmęczenia. Stale trzeba być gotowym na nieprzewidywalne i zwyczajnie brakuje czasu, choćby na wizytę w pokoju nauczycielskim i wymianę wspierających spojrzeń. Większość z nas ucieka niestety ze szkoły (czyt. pracy) szybciutko. 

Przy okazji łapania oddechu świątecznego - Dzień Edukacji Narodowej - spędziliśmy czas w szkole w gronie nauczycieli. Bez pośpiechu i codziennych obowiązków, tym razem serwując sobie zadania przedmiotowe z przymrużeniem oka. Miło było spojrzeć na twarze innych nauczycieli zmagających się z zadaniami. Te przygotowane przeze mnie niczym nie różniły się od tych, które robię na co dzień z uczniami. Moje koleżanki i koledzy wyznaczali więc szybkość ruchu autka-zabawki, obliczali gęstość krówki-cukierka, mierzyli napięcie latarki ręcznej czy zdolność skupiającą soczewki. Czyżbym nie potrafił już robić niczego z przymrużeniem oka, czy może całe to moje nauczanie-uczenie się jest jednym wielkim poszukiwaniem? 

Poznajemy się... nieustannie

Pierwsza lekcja z nowymi uczniami jest ważna, bo siła pierwszego wrażenia jest ogromna. Zostajemy w klasie sam na sam po raz pierwszy. Nie znamy jeszcze swoich imion, mamy różne oczekiwania i ogromny bagaż lekcji z przeszłości. Zarówno nauczyciel, jak i uczeń, byli już kiedyś w szkole i mają o niej wyrobione zdanie. O moim pisałem już kiedyś i właśnie je zestawiam z wyobrażeniem moich uczniów. Mam nadzieję, że w ten sposób przybliżam im moje spojrzenie na szkołę i moje w niej miejsce.

W tym roku postanowiłem znów to zrobić. Zapraszałem do tablicy każdego z uczniów i prosiłem o napisanie jednego słowa, które kojarzy Jej/Mu się ze szkołą i czasem w niej spędzanym. Pojawiało się mnóstwo mniej lub bardziej oczywistych rzeczy, nie brakowało zaskoczeń i zupełnie niezrozumiałych słów. Zależało mi na autentyczności i spontaniczności. 

Szanowałem to, że ktoś nie chce nic napisać, to, że ktoś potrzebuje więcej czasu niż inni. Tych, którzy podeszli i napisali słowo nagradzałem naklejką, która też niesie przesłanie.

Ilustracja za: Zoe Lilou Beaulieu https://twitter.com/chrisjacobsgrhs

Obserwowałem zachowanie poszczególnych uczniów, chłonąłem reakcje innych, przysłuchiwałem się komentarzom. Słowem liczyłem, że dowiem się czegoś więcej o każdej nowej klasie. Nie komentowałem indywidualnych słów, nie pamiętam, kto był ich autorem i tylko jedną tablicę sfotografowałem z myślą o podzieleniu się wrażeniami.

I rzeczywiście mam mnóstwo materiałów do rozmyślań. Opisane działania poprzedzały rozważania na temat kontraktu na współpracę w nowym roku szkolnym. Zawiera on tylko trzy punkty, a w każdym jest kilka elementów. Oto on:

1. Podczas lekcji fizyki:

• szanujemy się wzajemnie;
• pracujemy wspólnie nad zagadnieniami związanymi z otaczającym nas światem;
• dbamy o bezpieczeństwo swoje i innych;
• zadajemy pytania i słuchamy odpowiedzi;
• notujemy w zeszycie rzeczy, które uważamy za ważne;
• sprzątamy po sobie;
• pamiętamy, że nasze zachowanie świadczy o nas.

2. Lekcje fizyki trwają tylko 45 minut, dlatego szkoda tracić czas na:

• przeszkadzanie innym;
• robienie rzeczy niezwiązanych z biegiem lekcji;
• wykorzystywanie urządzeń i materiałów niezgodnie z ich przeznaczeniem.

3. Pracując na lekcji fizyki pamiętamy, że:

• ważne wskazówki organizacyjne znajdziemy w Statucie Szkoły, Przedmiotowym Systemie Oceniania oraz Regulaminie Pracowni Fizycznej;
• jesteśmy autorami naszych sukcesów i porażek;
• bez dodatkowej pracy w domu z naszych wysiłków niewiele zostanie;
• problemy są po to, by stawiać im czoła.

Tu miejsce na podpisy uczniów: Tu moje imię i nazwisko:

Najbardziej zaskakującym jest fakt, że wśród uczniów są tacy, którzy odmówili jego podpisania. Teraz próbuję uzyskać informację zwrotną dlaczego i jakie mają propozycje zmian. I znów się okazuje, że aby przysłowiowego Jasia nauczyć fizyki, trzeba dobrze znać fizykę i dobrze znać Jasia. Przy czym to pierwsze zadanie jest dużo, dużo łatwiejsze. 

Tracker Online

Wakacje to okres, gdy szczególne dużo czasu spędzamy podróżując i równie chętnie rejestrujemy nasze aktywności z pomocą aparatów fotograficznych i kamer. Nierzadko zdarza się nam zarejestrować wydarzenie, czy zjawisko, którego analiza może stać się pretekstem do ciekawych zajęć. Pozwala także spojrzeć na zagadnienia ruchu w szerszym kontekście codziennych zjawisk - biegania, jazdy na rowerze, lotu owadów, ptaków itp..

W takich sytuacjach warto pamiętać o najnowszej wersji najpopularniejszego oprogramowania do prowadzenia pomiarów wideo pn. Tracker. Tym bardziej, że od wersji Tracker 6 mamy do dyspozycji oprogramowanie pracujące w przeglądarce, czyli tak zwaną opcję online. Znikają trudności związane z instalowaniem programu na komputerze, a ponadto platforma dostępna jest także przez inne urządzenia oraz w różnych systemach operacyjnych.

O oprogramowaniu Tracker z interfejsem w języku polskim już pisałem, więc nie powinno być trudności z obsługą platformy. Szczególnie polecam wersję przeglądarkową, która dostępna jest pod adresem:  https://tracker.physlets.org/trackerJS/.

 

Zagadka na Dzień Dziecka

Dzień Dziecka to świetna okazja do realizacji zajęć innych - wyjątkowych. Choć szczerze mówiąc każde spotkanie z uczniami jest wyjątkowe, a to, co dziś proponuję wyróżnia charakter działań. Uczniowie mierzą się z zagadką.

Stawiam przed klasą w szkole podstawowej (w ponadpodstawowej też się sprawdzi) 8 identycznych pojemników o pojemności 5 litrów, każdy wypełniony piaskiem, opisany czarną literą i czerwoną liczbą. Przez materiał, z którego zrobione są pojemniki (recykling po płynie do dezynfekcji oraz mydle do rąk) widać, że piasku są różne ilości. Różne są także litery i tylko jedna czerwona liczba się powtarza. Dodatkowo uczniowie mają do dyspozycji wagę łazienkową i caaały Internet.

W czym rzecz? Chciałbym od nich, jako efekt wspólnych poszukiwań, usłyszeć informację o tym, co łączy wszystkie te pojemniki i jaka informacja o znanym nam świecie została w ten sposób zakodowana?

Jestem przekonany, że podołają! 

W razie czego, mam w zanadrzu kilka wskazówek. Głównie pytań, a jakże:

• Jeśli założymy, że litery to początki nazw, to co się może kryć za takim zbiorem (niemal wyłącznie spółgłosek)?
• Zważcie każdy z pojemników i zastanówcie się, jaki związek mają wyniki pomiarów z czerwonymi cyframi.
• Czym różni się ciężar od masy?
• Jak przydatna jest waga z Ziemi na innych ciałach niebieskich?
• Przyspieszenie grawitacyjne - co to za wielkość fizyczna?
• ... (pewnie coś mi jeszcze przyjdzie do głowy, już na konkretnych zajęciach)

A oto więcej szczegółów - pojemniki ułożone w kolejności od największej do najmniejszej liczby czerwonej to:

• J - 9,70
• N - 4,38
• S - 4,07
• Z - 3,83
• W - 3,44
• U - 3,44
• M - 1,45
• K - 0,63

Informacje dodatkowe, których oczywiście uczniom na początku nie podaję, ale które były niezbędne do skonstruowania zadania to:

• Jowisz - 24,8 m/s² - 9,70 kg
• Neptun - 11,2 m/s² - 4,38 kg 
• Saturn - 10,4 m/s² - 4,07 kg
• Ziemia - 9,8 m/s² - 3,83 kg
• Wenus - 8,9 m/s² - 3,44 kg
• Uran 8,9 m/s² - 3,44 kg
• Merkury 3,7 m/s² - 1,45 kg
• Księżyc 1,6 m/s² - 0,63 kg

Wszystkiego najlepszego z okazji Dnia Dziecka!

Likwidowanie barier

W ubiegłym tygodniu, w dniach 10-12 maja, miała miejsce konferencja OECD prowadzona w ramach działań Edukacja i umiejętności przyszłości 2030, która towarzyszyła prezentacji raportu poświęconego dostosowaniu podstaw programowych (programów nauczania) w celu niwelowania nierówności.

Zachęcam do lektury dokumentu (OECD (2021), Adapting Curriculum to Bridge Equity Gaps: Towards an Inclusive Curriculum, OECD Publishing, Paris - https://doi.org/10.1787/6b49e118-en.

A oto 5 spostrzeżeń - sformułowanych przez autorów publikacji, jako nauki płynące z szerszego spojrzenia na tematykę, których uwzględnienie podczas prac nad podstawami programowymi (programami nauczania) potencjalnie pozwali wyrównać szanse uczestników procesów nauczania-uczenia się:

1. Korzystaj z edukacyjnych ram odniesienia (Universal Design for Learning) opartych na wynikach badań w naukach o uczeniu się.
2. Zmieniaj paradygmat „uczenia się i oceniania”, by działania te przede wszystkim sprzyjały ogólnemu rozwojowi uczących się.
3. Spodziewaj się zarówno niewykorzystanych możliwości, jak i nowych zagrożeń w partnerstwie publiczno-prywatnym.
4. Unikaj wyróżniania (zarówno pozytywnego jak i negatywnego) programów nauczania bazujących na kompetencjach międzyprzedmiotowych.
5. Rozważaj różnorodność zasobów i podejść zmierzających do niwelowania zdefiniowanych oraz nieokreślonych jeszcze nierówności.

Ze względu na charakter raportu, wynikający bezpośrednio ze zróżnicowanej grupy państw i dokumentów uwzględnionych w trakcie jego przygotowywania, zawarte w nim spostrzeżenia i przykłady stanowią bogate źródło wiedzy na temat różnorodnych aspektów procesów niwelowania barier oraz likwidowania nierówności w obszarze edukacji.  

Klasopracownia przyszłości - być razem

Powoli, po długim czasie wyczekiwania, kończymy prowadzenie zajęć zdalnych. W ostatnich miesiącach nasze klasopracownie to była przestrzeń głównie wirtualna. A czemu by tego szczególnego doświadczenia nie wykorzystać do refleksji nad naszymi tradycyjnymi miejscami prowadzenia zajęć? Wszak wrócimy do nich bogatsi o doświadczenia i z nowymi oczekiwaniami. 

Już po raz kolejny powracam do pomysłu i propozycji, która funkcjonuje jako Future Classroom Lab - od niemal dekady.

Klasopracownia przyszłości to w tym ujęciu przestrzeń edukacyjna, w której wyróżnić można aż sześć stref działania. Warto w tym miejscu, za Organizacją Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), zwerbalizować, co kryje się za określeniem przestrzeni edukacyjnej. To przestrzeń fizyczna, która obsługuje wielorakie i różnorodne nauczanie realizowane z wykorzystaniem programu nauczania i określonego podejścia pedagogicznego, w tym współczesnych technologii; która pozwala na optymalne, uwzględniające wydajność budynku i efektywność działanie w czasie; przy czym pozostająca w harmonii z otoczeniem; jednocześnie zachęcająca do partycypacji społecznej, zapewnianiająca zdrowy, wygodny, bezpieczny i stymulujący udział jej mieszkańców. 

Często ograniczamy nasze spojrzenie na klasę do najwęższego sensu - fizycznego środowiska uczenia się czyli klasopracowni, ale trzeba pamiętać, że w szerszej perspektywie to połączenie formalnych i nieformalnych elementów systemu edukacji, gdzie zachodzi proces nauczania - uczenia się, zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz budynku.

Klasopracowni przyszłości bliżej do tego szerszego spojrzenia, bo choć ograniczona do przestrzeni szkoły, to jednak zawiera obszary, które w szczególny sposób sprzyjają kształceniu określonych kompetencji. Owych sześć sfer to:

• Investigate (Poszukuj) - przestrzeń dedykowana aktywnemu odkrywaniu, w której znajdują się  m. in. interfejsy pomiarowe wraz z czujnikami, roboty, mikroskopy, dostęp do laboratoriów zdalnych, modele 3D. Poszukując uczniowie prowadzą działania służące:

• rozwijaniu umiejętności krytycznego myślenia oraz rozwiązywania problemów,
• stawaniu się aktywnymi badaczami,
• pracy nad projektami międzyprzedmiotowymi,
• uczeniu się przez odkrywanie,
• dostrzeganiu połączeń i zależności w otaczającym nas świecie.

• Create (Twórz) - przestrzeń, w której, za sprawą m. in. dostępności kamer wideo o wysokiej rozdzielczości, aparatów cyfrowy, statywów, oprogramowanie do edycji wideo, sprzętu do nagrywania dźwięku, oprogramowanie do podcastów, animacji, przesyłania strumieniowego można oddawać się planowaniu, projektowaniu i produkcji. Tworząc uczniowie prowadzą działania służące:
• uczeniu się przez odkrywanie,
• kształceniu umiejętności pracy z zaawansowaną technologią,
• rozwijaniu umiejętności miękkich,
• wytworzeniu w realiach prawdziwego życia,
• prezentowaniu efektów własnej pracy.

• Present (Prezentuj) - przestrzeń przeznaczona na dzielenie się efektami prac i zbieranie informacji zwrotnych m. in. dzięki sposobności do korzystania z łatwej do przearanżowania przestrzeni prezentacyjnej, projektora lub ekranu o wysokiej rozdzielczości zapewniających dobrą jakość obrazu, narzędzi do publikacji online (np. blog, witryny do udostępniania online). Prezentując uczniowie prowadzą działania służące:
• uczeniu się dzielenia wiedzą i umiejętnościami,
• zdobywaniu umiejętności wchodzenia w interakcję z szerszą publicznością,
• korzystaniu z informacji zwrotnymi,
• poznaniu metod komunikowania się, w tym komunikacji włączającej (inkluzywnej),
• przestrzegania zasad, w tym dbanie o (e-)bezpieczeństwo.

• Interact (Oddziałuj) - przestrzeń dedykowana wzajemnemu oddziaływaniu - rozumianemu jako wchodzenie w interakcje o charakterze edukacyjnym - wspomaganemu technologiami informacyjno-komunikacyjnymi (m. in. tablicami multimedialnymi, systemami tzw. klikerów, urządzeniami mobilnymi - laptop, netbook, tablet, smartfony, systemami zarządzania klasą). Oddziałując uczniowie prowadzą działania służące:
• dostrzeganiu potrzeby zmian aranżacji miejsc nauki i pracy,
• przechodzeniu od perspektywy widza do postawy aktywnych uczestników procesów nauczania-uczenia się,
• pełnemu zaangażowaniu w działania edukacyjne,
• budowaniu motywacji i kształtowaniu pasji.

• Exchange (Współpracuj) - przestrzeń, która, za sprawą m. in. dostępności tablicy interaktywnej, narzędzi do tworzenia planów i map myśli, stołów i przyborów, szczególnie sprzyja współpracy i planowaniu działań. Współpracując uczniowie prowadzą działania służące:
• doskonaleniu umiejętności współpracy w życzliwej i twórczej atmosferze,
• kształceniu kompetencji kluczowych w pracy zespołowej,
• lepszej integracji grupy,
• współpracy zdalnej.

• Develop (Rozwijaj)  - przestrzeń przeznaczona na nieformalne uczenie się i autorefleksję, w której szczególnie przydają się m. in. kącik do nauki, nieformalne umeblowanie, przenośne urządzenia audio i video, (e-)książki, (e-)magazyny, nagrania, gry. Rozwijając się  uczniowie prowadzą działania służące:
• kreowaniu nieformalnego środowiska uczenia się,
• wspieraniu motywacji i wyrażania siebie,
• wykorzystaniu osobistych narzędzi i urządzeń wspierających uczenie się,
• rozpoznawaniu potrzeb związanych z nauczaniem i uczeniem się,
• poszukiwaniu oraz uczeniu się przez grę.

Jestem przekonany, że jeśli tylko dostatecznie uważnie przyjrzymy się zwykłej, naszej codziennej szkole dostrzeżemy elementy każdej ze stref klasy przyszłości. Nie wolno czekać na nowe budynki i zakupy za niewyobrażalne kwoty, by każdą klasę zmieniać w miejsce przyjazne nauczaniu-uczeniu się. Zacznijmy od małych kroków:

• personalizujmy nasze klasy - m.in. umieszczajmy na ich ścianach rzeczy, którymi się interesujemy szczególnie; niech uczniowie przynoszą do nich elementy, które uczynią je bliższymi naszych ulubionych miejsc, niech rosną w nich nasze rośliny, niech będzie w nich rozbrzmiewać muzyka, które szczególnie lubimy;
• pracujmy z rzeczami, które każdy z nas może przynieść na zajęcia;
• zmieniajmy układ stołów i krzeseł, by jak najlepiej dopasować przestrzeń do podejmowanych działań, szukajmy alternatywnych sposobów rozwiązywania trudności;
• planujmy zakupy i bądźmy gotowi z listą życzeń, szukajmy źródeł alternatywnego finansowania.

Przede wszystkim pamiętajmy, że klasa to miejsce, gdzie powinniśmy czuć się bezpieczni i mimo oczywistych niewiadomych, które niesie przyszłość patrzyć w jej kierunku z entuzjazmem i nadzieją. Ponad wszystko klasa to miejsce, gdzie jesteśmy razem.

Zaangażowanie uczniów - zaangażowanie nauczycieli

Gdy, jakiś czas temu, pisałem o zasadach nauczania zawarłem wśród nich ZASADĘ ENTUZJAZMU, która (siłą rzeczy) odzwierciedla poziom zaangażowania w działania edukacyjne. Dotyczy to na równi uczniów i nauczycieli. W literaturze znaleźć można szereg rozważań dotyczących poziomów zaangażowania uczniów, jednym z nich jest model Philipa Schlechty'y [1]. Spróbujmy skonfrontować zaangażowanie uczniów z entuzjazmem i czynnościami nauczycieli, zacznijmy jednak od przyjrzenia się bliżej podmiotowi naszych działań.

W modelu Schlechty'y wyróżniamy trzy typy zaangażowania uczniów podczas zajęć:

• poznawcze, 
• społeczno-emocjonalne, 
• behawioralne.

Podział ten koresponduje z pojęciem kompetencji, bo - nieco upraszczając - zaangażowaniu poznawczemu moglibyśmy przyporządkować aspekty wiedzy, zainteresowaniu behawioralnemu - umiejętności, a społeczno-emocjonalnymi postawy.

Poziom zaangażowania uczniów w procesy uczenia się i podejmowania za nie odpowiedzialności generuje konkretny poziom uwagi oraz aktywności podczas pojedynczych lekcji. Złożenie wszystkich tych aspektów pozwala wyróżnić pięć typów uczniowskich strategii szkolnych:

• odrzucenie (bunt) - przejawiające się całkowitym brakiem zainteresowania działaniami edukacyjnymi podczas zajęć i ich kontestowaniem, często także utrudnianiem ich realizacji przez współuczestników procesu;
• wycofanie (bierność) - manifestujące się brakiem zainteresowania działaniami edukacyjnymi podczas zajęć i niepodejmowaniem jakichkolwiek czynności wymagających wysiłku, także tych o charakterze destrukcyjnym;
• rytuał (podporządkowanie konwencji) - przejawiający się zainteresowaniem działaniami edukacyjnymi ograniczonym do tradycyjnie postrzeganych ról w relacjach nauczyciel - uczeń (także rodzic - dziecko) i wynikających z tego faktu konsekwencji, przede wszystkim o charakterze instytucjonalnym;
• strategia (uległość taktyczna) - to uczestniczenie i angażowanie się w działania edukacyjne mające korzenie w namacalnych (często łatwych do zwerbalizowania) korzyściach, któremu towarzyszy minimalizowanie liczby i zakresu działań; 
• zaangażowanie (pełny udział) - manifestujące się entuzjastycznym podejściem do działań edukacyjnych, któremu często towarzyszy podejmowanie czynności, których efekt i korzyści nie są oczywiste.

Podstawą efektywnego uczenia się jest entuzjazm ucznia manifestujący się jego zainteresowaniem i zaangażowaniem w działania edukacyjne. Jeśli obecność w szkole (także realizowana zdanie) nie towarzyszy zainteresowanie i zaangażowanie wszystkie zabiegi dydaktyczne są zwyczajnie nieskuteczne. Często jednak strategia szkolna ucznia jest odzwierciedleniem braku naszego zaangażowania, a stąd już tylko krok do niskich osiągnięć edukacyjnych. 

Zarażajmy, więc entuzjazmem! Świadomość różnorodności postaw uczniów w konfrontacji z entuzjazmem nauczyciela będącym pochodną jego zaangażowania jest moją propozycją na drogę do szkoły, w której wszystkim nam świeci zielone światło - symbol zainteresowanych i zaangażowanych.

[1] P. Schlechty, Engaging students: The next level of working on the work (2nd ed.), Jossey-Bass, San Francisco 2012